Ondanks het feit dat er nog geen duidelijke regelgeving bestaat, heeft het Europees Octrooibureau duizenden patenten met betrekking op software verleend. Dit heeft tot veel protesten geleid. Er is nu een proces gaande dat moet leiden tot een uitspraak voor heel de Europese Unie. Zoals het er nu uitziet, wordt het patentrecht op software gehonoreerd. Dit kan rampzalige gevolgen hebben omdat er bijvoorbeeld ook patentaanvragen zijn gedaan voor allerlei generieke functionaliteiten en zelfs al algemeen toegepaste technieken.

Betrapt

Er is vooralsnog geen goede definitie van wat een softwarepatent is. Het is in ieder geval een beperking die bedoeld is om anderen er van te weerhouden zo maar een bepaalde uitvinding te gebruiken. Het kan een manier van werken zijn, een functionele implementatie of een specifieke techniek. Een patent of octrooi geeft de eigenaar het recht te beslissen wie er gebruik mag maken van zijn idee. Meestal is een patent beperkt houdbaar - hooguit een jaar of twintig. In softwareland is dat een eeuwigheid.

Een patent is overigens niet hetzelfde als copyright. Een copyright verbiedt hooguit het kopiëren van een deel van de betreffende broncode. Een patent gaat veel verder. De uitvinding, die met behulp van de code bereikt wordt, mag niet nagemaakt worden zonder toestemming. Dit leidt soms tot rare situaties. Stel, u heeft een winkel op het internet. Vanuit die winkel worden producten verkocht en opgestuurd. Betrapt! U maakt hierbij inbreuk op het patent op een verkoopsysteem dat onlangs is toegewezen aan OpenMarket. Biedt u uw klant vervolgens de mogelijkheid een product aan derde te versturen als cadeautje, dan moet u formeel Amazon om toestemming vragen. De boekenreus heeft het alleenrecht op deze functionaliteit. In uw webwinkel is het bovendien erg handig om een zogeheten winkelwagentje te hebben. Hierin worden uitgekozen artikelen verzameld, zodat de aankoop in een keer kan gebeuren. Gek genoeg is ook deze basisfunctionaliteit gepatenteerd. Weer moet u beleefd om toestemming vragen.

Paniek om webservices

Patentrechten die worden toegewezen nadat u al van de betreffende techniek gebruik heeft gemaakt, kunnen nog steeds invloed kunnen hebben. Dit omdat niet de datum van toewijzing telt, maar de datum van de aanvraag. Octrooitoewijzingen hebben vaak een doorlooptijd van jaren. Ook bestaande applicaties kunnen dus ineens met terugwerkende kracht onder patentrecht vallen. Misschien zelfs niet eens vanwege de functionaliteit, maar door de toegepaste techniek.

In de Verenigde Staten brak onlangs paniek uit omdat software bedrijf Commerce One failliet ging. In een openbare veiling werd de inboedel verkocht, inclusief tientallen patenten. Onder die patenten bevond zich het octrooi op webservices.

Ineens werd de patentdiscussie ook voor de grote bedrijven een bedreiging. Voor IBM, SUN, SAP, Microsoft en vele andere bedrijven is de webservicestechniek een van de belangrijkste pijlers in hun producten. Hoe het afloopt weet nog niemand: voor 15,5 miljoen dollar kocht een mysterieuze bieder het patent - en verdween onmiddellijk uit het veilinghuis. Wordt vervolgd dus...

Voors en tegens

Voorstanders zeggen dat patenten vernieuwing ten goede komen. Als iedereen er meteen met je vinding vandoor kan gaan, stimuleert dat niet om te innoveren. Daar zit wat in. De grote producenten vinden dus dat octrooirecht nodig is om hun software te beschermen.

Tegenstanders vinden dat octrooirecht niet bij software kan worden toegepast. Patenten voor basale technieken en functionaliteiten kunnen creativiteit blokkeren, in tegenstelling tot bijvoorbeeld copyrights. Het kan namelijk heel goed zo zijn dat een nieuw stuk code elementen bevat die worden gedekt door tientallen onbekende patenten. Het is dus mogelijk van diefstal te worden beschuldigd door het zelf schrijven van code. Vooral kleinere bedrijven kunnen hier stevig de dupe van worden. Advocaten zijn duur.

Het is dus niet zo eenvoudig een mening te vormen in deze discussie. Een ongelimiteerd octrooirecht zal de doodsteek worden voor innovatie door kleinere partijen. Omdat men in Azië niet zo maalt om dit soort dingen, krijgt de concurrentiepositie van kleine bedrijven binnen de EU een stevige knauw. Aan de andere kant hebben de softwaremolochs ook een punt. Wie investeert, mag natuurlijk de vruchten plukken.

De zaak Rembrandt vs. Van Gogh

Misschien is het maar het beste om een sterk beperkt patentrecht te legitimeren. Softwareontwikkeling is immers nog een heel jonge industrie. Het risico is dus groot dat er allerlei onmisbare bouwstenen ineens onder een octrooi vallen. Als Rembrandt de term 'schilderij' (een geschilderde voorstelling op een paneel of opgespannen doek [schilderstuk]) had gepatenteerd, dan had Van Gogh nu geen eigen museum gehad.